دوراهی نظام ترک اعتیاد/ MMT یا SUD
از سال ۱۴۰۲ که هدف مراکز ترک اعتیاد از صرفا ارائه دارو جهت درمان نگهدارنده به درمان اختلال مصرف با استفاده از روش‌های استاندارد رسما تغییر یافت، استفاده از سایر داروهای موثر در درمان اعتیاد که براساس مطالعات بین‌المللی به‌دلیل عوارض کمتر به‌عنوان درمان استاندارد توصیه می‌شوند (مانند بوپرنورفین) مورد توجه درمانگران و به تبع آن سازمان غذا و دارو به‌عنوان تامین‌کننده داروی کشور قرار گرفت. البته به واسطه عقبه تاریخی استفاده از تریاک در کشور و دلایل متعدد فرهنگی، اقتصادی، همچنان اقبال حداکثری به سمت مصرف تنتور اپیوم بوده و هست.
طبتاب – در سال‌های اخیر مستند به اظهارات مراجع بین‌المللی به کاهش سطح کشت خشخاش در افغانستان و کاهش عیار مورفین این گیاه به‌دلیل اختلاط ژنتیکی، با کاهش میزان کشفیات تریاک و همچنین افت کیفیت آن که تنها منبع تامین اپیوم مورد نیاز در تولید این داروست مواجه شدیم که این امر نیاز به بازبینی در پروتکل‌های درمان را به امری ضروری و با قید فوریت تبدیل کرد.
بدیهی است تغییر در امر درمان و سوق دادن بیمار به سمت داروهای دیگر با دلایل متفاوت علمی و غیرعلمی با مقاومت بخشی از جامعه درگیر امر اعتیـاد شده است و نیاز به مداقه و بررسی موضوع از ابعاد متفاوت دارد که در ادامه به برخی از موارد اشاره می‌شود:
۱. یک درمان با استاندارد جهانی
استفاده از «تنتور اپیوم» در ایران، مطابق با گزارش‌های بین‌المللی ( INCB Report 2011 بند 693) و به منظور کنترل بیماری‌های ویروسی ناشی از مصرف تزریقی آغاز شد.
این امر درحالی صورت گرفت که تا امروز به‌جز دو کشور میانمار و لائوس، آن هم به‌صورت محدود، استفاده از این دارو در پروتکل‌های درمانی سایر کشورها وجود ندارد.
آنچه به‌عنوان داروی مورد مصرف در درمان اعتیاد در سوئیس، آلمان، هلند، دانمارک و کانادا برای گروه کوچکی از بیماران مقاوم به درمان استفاده می‌شود، هروئین دارویی (دی‌استیل‌مورفین) است که این دارو تنتور اپیوم نیست و پروتکل، اندیکاسیون و نظارت آن کاملاً متفاوت است.
دستورالعمل‌های سازمان جهانی بهداشت نیز درمان‌های استاندارد را متادون، بوپرنورفین معرفی می‌کنند و تنتور اپیوم را به‌عنوان درمان استاندارد جهانی توصیه نمی‌کنند.
۲. استاندارد مواد اولیه
تریاک مکشوفات، ماده اولیه دارویی نبوده بلکه حاوی اپیوم و ناخالصیها است که فاقد استانداردهای لازم برای تولید دارو هستند و تنها پس از فرآیندهای پیچیده صنعتی و جداسازی ناخالصیها، به ماده اولیه دارویی تبدیل می‌شوند.
با توجه به کاهش محسوس عیار مورفین در تریاک‌های مکشوفه (به‌طور میانگین ۳ درصد)، هرگونه استناد به میزان تناژ تریاک برای برآورد تولیدات دارویی، فاقد وجاهت علمی است.
۳. آمارها و تحلیل‌های اشتباه
ادعاهای مطرح‌شده مبنی بر وجود مازاد تریاک مکشوفه، مبتنی بر اطلاعات غلط (مانند استخراج فنتانیل از تریاک که از نظر شیمیایی غیرممکن است) و خطاهای محاسباتی است.
آمار رسمی حاکی از تحویل کمتر از ۴۰ تن تریاک به صنایع دارویی از ابتدای سال جاری است؛ لذا اعدادی مانند «۲۰۰ تن» و تحلیل‌های متکی بر آن، فاقد اعتبار کارشناسی بوده و غیرقابل استناد است.
۴. همراستایی علمی درمان
سازمان غذا و دارو مسئول تعیین روش درمان نیست و وظیفه اصلی آن «تامین و نظارت بر کیفیت فرآورده‌های دارویی» است.
لذا این سازمان از نظر مقرراتی مانعی برای صدور مجوز و نظارت بر تولید تنتور اپیوم ندارد. اما استفاده از این دارو در درمان اعتیـاد خلاف جهت‌گیری‌های علمی بین‌المللی به سمت داروهای کم‌عارضه و سیاست‌های نوین درمانی (مانند بوپرنورفین) است.
۵. حجم مصرف
براساس گزارش INCB درخصوص مصرف جهانی متادون در سال ۲۰۲۴، ایران مصرف‌کننده بیش از ۴۰ درصد متادون جهان است که با حذف تنتور اپیوم از پروتکل درمان این مقدار حتی دو برابر نیز خواهد شد.
پیش از هرگونه تغییر در نوع داروی مصرفی، باید ساختارهای نظارتی (مانند پرونده الکترونیک سلامت، ردیابی و رهگیری فرآورده‌های دارویی، ارائه خدمات روان‌شناختی) اصلاح شود.
بدون این اصلاحات، جایگزین کردن تنتور اپیوم با متادون یا برعکس بدون اصلاح نظام درمان فقط عوض کردن یک بطری با بطری دیگر است.
از جمله ساختارهای نظارتی که محور اصلی اختلاف سازمان غذا و دارو و مراکز SUD است، عرضه دارو از طریق داروخانه‌های منتخب به‌جای معاونت‌های غذا و دارو است.
در مدل داروخانه منتخب، قرار نیست بیمار برای دریافت دارو به داروخانه فرستاده شود و مرکز همچنان دارو را به بیمار تحویل می‌دهد.
اما تفاوت این است که دارو به جای تحویل مستقیم از شرکت پخش یا انبار دانشگاه، از مسیر یک داروخانه منتخب و قابل نظارت به مرکز می‌رسد.
لذا سوال اصلی این است که چرا سیاستی که قرار بود زنجیره توزیع را شفاف و قابل رهگیری کند سال‌ها میان فشارهای صنفی، اختلاف دستگاه‌ها و تصمیم‌های متناقض متوقف ماند؟! درحالی که جدا شدن تجویز از تامین دارو می‌تواند بخشی از تعارض منافع را کاهش دهد و نظام درمان اعتیاد به‌جای توزیع دارو بین بیماران به وظیفه اصلی خود در مدیریت بیماران بپردازد.
بدیهی است همراهی و همسویی تمام دستگاه‌های مرتبط در امر درمان اعتیاد و تامین‌کنندگان داروی بیماران تحت درمان اعتیاد و همچنین داروهای تحت کنترل مورد نیاز جانبازان، بیماران سرطانی، اتاق‌های عمل و بیماران بستری، در شرایط حساس کنونی کشور می‌تواند در تحقق ماموریت واقعی مراکز SUD و سازمان غذا و دارو به عنوان متولی تامین پایدار دارو بسیار موثر و کارگشا باشد.